“İklim Hedefleri Yapılı Çevreye İlişkin Kararların Merkezine Yerleştirilmeli”

TMMOB Mimarlar Odası Antalya Şubesi tarafından 2–4 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da gerçekleştirilen 5. Uluslararası Ekolojik Mimarlık ve Planlama Sempozyumu, “Eko-Bütünlük: COP31’e Doğru – İklim, Miras ve Toplulukların Geleceği” temasıyla; akademisyenleri, mimarları, şehir plancılarını, mühendisleri, yerel yönetimleri, meslek örgütlerini, öğrencileri ve farklı disiplinlerden uzmanları bir araya getirdi.

Sempozyuma giden süreçte düzenlenen “Değişen İklim, Değişen Yaşam Çevreleri” başlıklı ilk panelde iklim krizinin Türkiye ve Akdeniz üzerindeki etkileri; iklim politikaları, kentler, yapılı çevre ve mesleki sorumluluklar üzerinden ele alındı.

“Geçmişin Bilgisiyle Geleceği Tasarlamak” başlıklı ikinci panelde ise mimari miras, geleneksel yapım bilgisi, iklim uyumu, enerji etkin iyileştirme, yerel malzeme, topografya, gündelik yaşam ve çağdaş mimarlık arasındaki ilişkiler tartışılırken geçmişten devralınan bilgi birikiminin günümüz koşullarında nasıl yeniden yorumlanabileceği üzerinde duruldu.

5. Uluslararası Ekolojik Mimarlık ve Planlama Sempozyumu Sonuç Bildirgesi

Bu çerçevede, sempozyumda öne çıkan ortak değerlendirme, sonuç ve öneriler aşağıdaki temel başlıklar altında bir araya getirildi.

“Kentlerin, yapıların ve kültürel mirasın mevcut ve gelecekteki iklim koşullarına hazırlanması temel bir planlama ve tasarım sorumluluğudur.”

Aşırı sıcaklık, kuraklık, yangın, taşkın, kıyı riskleri ve su güvenliği; planlama, projelendirme, ruhsatlandırma, koruma ve yapı üretim süreçlerinin doğrudan girdileri haline getirilmelidir.

İklim senaryoları gelecekteki koşulları da kapsamalı; yapıların ve kentlerin karşılaşacağı sıcaklık, soğutma, su ve afet koşulları tasarım ve müdahale kararlarında dikkate alınmalıdır.

“Planlama kararlarında ekolojik taşıma kapasitesi, koruma–gelişme dengesi ve doğal sistemlerin sürekliliği esas alınmalıdır.”

Yeni yapılaşma, yoğunluk ve gelişme alanlarına ilişkin kararlar; havza ölçeğindeki su bütçesi, altyapı kapasitesi, tarım alanları, ormanlar, sulak alanlar, kıyılar, ekolojik koridorlar ve iklim riskleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Planlama kararları kısa dönemli ve parsel ölçeğindeki talepler üzerinden şekillenmemeli; kent bütünü, üst ölçekli plan kararları, doğal eşikler, mevcut altyapı, nüfus, kaynak kapasitesi ve kamu yararı gözetilmelidir. Mevcut kent dokusunun iyileştirilmesi, atıl veya düşük performanslı alanların yeniden değerlendirilmesi ve altyapısı bulunan alanların daha etkin kullanılması, yeni doğal ve tarımsal alanların yapılaşmaya açılmasından önce ele alınmalıdır.

Ekolojik kayıpların sonradan teknik ve mali yatırımlarla bütünüyle giderilemeyeceği kabul edilmeli; doğa temelli çözümler, geçirgen yüzeyler, kent ağaçları, yeşil koridorlar, su basar alanlar, gölgeleme sistemleri ve kesintisiz yeşil alan ağları planlama ve kentsel tasarımın temel bileşenleri haline getirilmelidir.

Tarım toprakları, ormanlar, sulak alanlar, kıyılar, su kaynakları ve ekolojik koridorların sürekliliği korunmalı; ekosistemlerin su düzenleme, serinletme, karbon tutma ve taşkın azaltma işlevleri dikkate alınmalıdır. Antalya’da turizm, tarım, kentleşme ve nüfusun aynı doğal kaynaklar üzerindeki toplam ve mevsimsel baskısı gözetilmeli; su ve ekosistem güvenliği kentin gelişme kararlarının temel ölçütlerinden biri olmalıdır.

“İklime uyum, planlama ve yapı mevzuatında bağlayıcı bir yükümlülük haline getirilmelidir.”

Türkiye’de imar, yapılaşma ve yapı üretim süreçleri büyük ölçüde ülke genelinde geçerli ortak mevzuat, yönetmelik ve teknik standartlar üzerinden yürütülmektedir. Yerel ve bölgesel farklılıklar imar planları, plan notları ve bazı özel düzenlemeler aracılığıyla kısmen ele alınmakla birlikte; iklim bölgeleri, yerel ekolojik koşullar, doğal kaynak kapasitesi ve bölgesel çevresel veriler tasarım ve yapılaşma kararlarına yeterince sistematik ve bağlayıcı biçimde yansımamaktadır.

Sürdürülebilir tasarım, enerji verimliliği ve çevresel performans bugün bazı yapılarda sertifikasyon sistemleri, teşvikler ve gönüllü uygulamalarla desteklenmektedir. Bu araçlar yaygınlaştırılmalı; ancak iklime uyum temel bir asgari performans koşulu olarak mevzuatın zorunlu hükümleri arasına alınmalıdır.

Bölgesel iklim koşullarına göre aşağıdaki ölçütlerin planlama, projelendirme, ruhsatlandırma ve uygulama süreçlerinde bağlayıcı hale getirilmesi gerekmektedir:

• yapı yönlenmesi, gölgeleme, güneş kontrolü, doğal havalandırma ve hava hareketinin sürekliliği;
• yapı kabuğunun iklime uygun performansı, cephe açıklıkları ile açık ve yarı açık mekânların düzenlenmesi;
• yağmur suyu hasadı, gri su kullanımı, su verimliliği, geçirgen yüzeyler, peyzaj ve ağaçlandırma;
• kentsel ısı adasının azaltılması ile aşırı sıcaklık, taşkın, kuraklık, yangın ve kıyı risklerine yönelik önlemler;
• çatı ve cephe yüzeylerinin renk, güneş ışınımını yansıtma ve ısı tutma özelliklerinin yerel iklim koşullarına göre belirlenmesi;
• yerel veya yakın çevreden temin edilebilen, taşıma kaynaklı çevresel yükü düşük, enerji ve kaynak verimliliğini destekleyen malzemelerin tercih edilmesi;
• malzeme seçiminde gömülü karbon, üretim enerjisi, taşıma mesafesi, kullanım ömrü, bakım gereksinimi ve kullanım sonrası yeniden değerlendirme olanaklarının gözetilmesi.

Türkiye’nin farklı iklim ve coğrafya bölgelerinde aynı yapılaşma ve tasarım kabullerinin uygulanması yerine; yerel iklim verilerine, topoğrafyaya, su kaynaklarına, malzeme olanaklarına ve geleneksel yapı bilgisinin sunduğu deneyime dayalı farklılaşmış kriterler geliştirilmelidir.

Bölgesel plan notları bu farklılaşmaya katkı sağlayan önemli araçlardır. Bununla birlikte ulusal mevzuatta asgari ve zorunlu iklim uyum kriterleri tanımlanmalı; bu temel çerçeve bölgesel ve yerel özelliklere göre geliştirilmelidir. Sertifikasyon sistemleri ve teşvik mekanizmaları ise bu asgari koşulların üzerine çıkan yüksek çevresel performanslı projeleri desteklemelidir.

Düzenlemelerin uygulamada karşılık bulabilmesi için denetim mekanizmaları güçlendirilmeli; yerel yönetimlerin, üniversitelerin, meslek odalarının ve ilgili uzmanlık alanlarının bölgesel kriterlerin oluşturulması, uygulanması, izlenmesi ve güncellenmesi süreçlerine etkin katılımı sağlanmalıdır.

“Su, enerji ve kaynak verimliliği ölçülebilir ve izlenebilir hale getirilmelidir.”

Yağmur suyu hasadı, gri su ve arıtılmış atık suyun yeniden kullanımı, düşük su tüketimli peyzaj, pasif iklimlendirme, doğal havalandırma, gölgeleme, yenilenebilir enerji ve yüksek performanslı yapı sistemleri yaygınlaştırılmalıdır.

Yapıların enerji, su, karbon ve atık performansları kullanım döneminde izlenmeli; hedefler ölçülebilir ve doğrulanabilir veriler üzerinden değerlendirilmelidir.

Yeşil finansman ve teşvik mekanizmaları doğrulanabilir çevresel kazanımlar ve yaşam döngüsü maliyetleriyle ilişkilendirilmelidir.

“Yere özgü tasarım ve geçmişin bilgisi birlikte değerlendirilmelidir.”

Ekolojik mimarlığın temelinde yapının bulunduğu yeri anlamak vardır. Topografya, mevcut yapı dokusu, bitki örtüsü, iklim, malzeme olanakları, su, manzara, kamusal yaşam, komşuluk ilişkileri ve insanların gündelik kullanım biçimleri tasarım kararlarının başlangıç verileri olmalıdır.

Geleneksel mimarinin iklim, topoğrafya, güneş, rüzgâr, su, malzeme ve yaşam biçimiyle kurduğu ilişki güncel mimarlık açısından aktif bir tasarım kaynağı olarak değerlendirilmelidir. Avlu, sofa, yarı açık mekânlar, gölgeleme, doğal havalandırma, yapı yönlenmesi, kalın duvarlar, saçaklar, yerel malzemeler ve geleneksel su yönetimi gibi ilkeler ortaya çıktıkları koşullarla birlikte okunmalıdır.

Geçmişin biçimlerini tekrarlamak yerine, bu biçimleri ortaya çıkaran iklim bilgisini, malzeme kültürünü, ustalığı ve yaşam biçimini anlamak; bu birikimi çağdaş bilim, teknoloji ve ihtiyaçlarla yeniden yorumlamak gerekmektedir. Yerel bilgi biçimsel bir üslup olarak değil, yerin olanaklarını ve sınırlarını okuma yöntemi olarak ele alınmalıdır.

“Yapı sektöründe yaşam döngüsü ve döngüsellik yaklaşımı temel alınmalıdır.”

Yapıların çevresel etkileri; hammaddenin elde edilmesinden üretime, taşımadan yapım sürecine, kullanımdan bakım ve yenilemeye, sökümden yeniden kullanıma kadar bütün yaşam döngüsü üzerinden değerlendirilmelidir.

İşletme kaynaklı enerji tüketimiyle birlikte gömülü karbon da tasarım kararlarında hesaba katılmalıdır.

Mevcut yapı stokunun iyileştirilmesi, uyarlanarak yeniden kullanılması, sökülebilir sistemlerin geliştirilmesi, yapı bileşenlerinin tekrar kullanımı ve malzemelerin döngüye kazandırılması desteklenmelidir.

“Yerel, doğal ve biyotabanlı malzemelerin kullanımı bilimsel performans ölçütleriyle geliştirilmelidir.”

Taş, ahşap, kerpiç, alker ve diğer doğal veya biyotabanlı yapı malzemelerinin çevresel potansiyeli bilimsel yöntemlerle araştırılmalıdır.
Bu malzemelerin yangın dayanımı, termal ve mekanik performansı, nem ve su davranışı, bakım gereksinimleri, taşıyıcı sistem ve işçilikle ilişkisi ile yaşam döngüsü etkileri bütüncül olarak değerlendirilmelidir.

Yerel malzeme bilgisi ve ustalık kültürü kayıt altına alınmalı; deneysel çalışmalar, akademik araştırmalar ve uygulamalarla güncel mimarlık pratiğine aktarılmalıdır.

“Kültürel miras iklim uyumu, kullanım, bakım ve enerji etkinliğiyle birlikte korunmalıdır.”

Tarihî yapılar, geleneksel yerleşimler ve kültürel peyzajlar; toplumsal belleği, yerel üretimi, ustalığı, peyzajı ve yaşam kültürünü taşımaktadır. Koruma kararları; yapının iklimle nasıl çalıştığını, malzeme davranışını, suyla ilişkisini, doğal havalandırmasını, gölgelenmesini, çevre dokusunu ve kullanım biçimini anlamaya dayanmalıdır.

Kaleiçi, Akseki ve Elmalı gibi örneklerin gösterdiği üzere; özgün malzemeye uygun onarım, suyun yapıdan doğru uzaklaştırılması, düzenli bakım, kullanımın devamlılığı ve yapının bahçesi, yolu ve komşu dokuyla birlikte ele alınması önem taşımaktadır.
Tarihî veya geleneksel yapılarda enerji performansını iyileştirmeden önce yapının mevcut koşullarda nasıl çalıştığı anlaşılmalı; pencere değişikliği, yalıtım veya mekanik sistem eklenmesi gibi müdahaleler özgün malzeme, doğal havalandırma, nem davranışı, iç ortam konforu ve miras değeri üzerindeki etkileriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Müdahale seçenekleri ölçüm, modelleme ve karşılaştırmalı analizlerle sınanmalı; uygulama sonrasında performans izlenmelidir. Koruma; belgelemeyle başlayan, doğru kullanım, bakım, izleme ve uygun müdahaleyle devam eden süreklilik taşıyan bir süreç olarak görülmelidir.

“Ekolojik dönüşüm toplumsal ve mekânsal adalet temelinde yürütülmelidir.”

İklim krizinin etkileri toplumun farklı kesimlerinde farklı düzeylerde yaşanmaktadır. Çocuklar, yaşlılar, düşük gelir grupları ve diğer kırılgan toplulukların aşırı sıcaklık, enerji maliyetleri, afetler ve kamusal mekâna erişim açısından karşı karşıya kaldıkları riskler dikkate alınmalıdır.
Kamusal alanlar güvenli, erişilebilir, gölgeli, iklim konforu yüksek ve kapsayıcı biçimde tasarlanmalıdır. Ortak yaşam modellerinde kaynakların yanında bakım ve sorumluluğun da adil paylaşılması sağlanmalı; kentlilerin karar süreçlerine katılımı güçlendirilmelidir.

“Dijital teknolojiler ekolojik dönüşümü destekleyen araçlar olarak kullanılmalıdır.”

BIM, HBIM, dijital ikizler, yapay zekâ, fotogrametri, LIDAR ve veri tabanlı karar destek sistemleri; tasarım, enerji yönetimi, kültürel mirasın belgelenmesi, yapı yaşam döngüsü ve kent yönetimi açısından önemli olanaklar sunmaktadır.

Bu araçların kullanımı veri kalitesi, doğrulanabilirlik, şeffaflık, erişilebilirlik ve kamu yararı ölçütleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Teknolojinin değeri, daha yaşanabilir, dirençli ve kaynak verimli çevreler üretmeye sağladığı katkıyla ölçülmelidir.

“Mimarlık eğitimi ve meslek pratiği iklime duyarlı tasarımı merkeze almalıdır.”

Yapı fiziği, çevre kontrolü, koruma, enerji, su ve iklim bilgilerinin tasarım stüdyolarıyla bütünleşmesi güçlendirilmelidir.

Saha çalışmaları, rölöve, yerinde ölçüm, malzeme incelemesi ve yerel halk ile ustalardan öğrenme süreçleri mimarlık eğitiminin önemli araçlarıdır. Öğrencilerin yapıyı ve çevreyi doğrudan gözlemlemesi; malzemenin nasıl yaşlandığını, yapım detaylarının nasıl çalıştığını ve mimari kararların gündelik hayatla nasıl ilişkilendiğini anlamalarına katkı sağlamaktadır.

Meslek pratiğinde hız ve üretim baskısının tasarım için gerekli araştırma ve düşünme süresini ortadan kaldırmasına izin verilmemelidir.

“Ekolojik dönüşüm kalıcı ve kurumsallaşmış bir iş birliği gerektirir.”

Merkezi yönetim, yerel yönetimler, üniversiteler, meslek odaları, sivil toplum kuruluşları, finans kuruluşları, yatırımcılar ve kentliler arasında görevlerin, hedeflerin, uygulama takvimlerinin ve izleme göstergelerinin tanımlandığı sürekli iş birliği mekanizmaları oluşturulmalıdır.
Bilimsel bilgi karar ve uygulama süreçlerine aktarılmalı; uygulamalardan elde edilen veriler yeniden araştırmaya ve politika geliştirmeye kaynak oluşturmalıdır.

Antalya İçin Ortak Sorumluluk

Antalya açısından bu sorumluluk daha da belirgindir.

Kentin bugünkü mekânsal yapısı; nüfus artışı, turizm, ulaşım yatırımları, ekonomik dönüşüm ve farklı dönemlerde alınan planlama kararlarının uzun yıllara yayılan etkileri sonucunda oluşmuştur.

Antalya’nın planlama tarihi; tarım alanlarının korunması, kıyıların kullanımı, kentsel gelişmenin yönlendirilmesi, mevcut dokunun iyileştirilmesi ve yeni gelişme alanlarının belirlenmesi arasındaki dengenin kentin geleceği açısından belirleyici olduğunu göstermektedir. Bugün bu dengeye iklim krizinin ortaya çıkardığı yeni koşullar da eklenmiştir.

Antalya’nın geleceğini belirleyecek planlama kararlarında; su kaynaklarının kapasitesi, tarım alanlarının sürekliliği, ormanlar ve doğal alanlar, kıyı ekosistemleri, kültürel miras, altyapı kapasitesi, iklim ve afet riskleri, mevcut yapı stokunun potansiyeli, kamusal alanların niteliği ve toplumsal ihtiyaçlar birlikte değerlendirilmelidir.

Kentsel büyüme kendi başına bir hedef olarak ele alınmamalıdır. Nasıl, nerede, ne kadar ve hangi kaynak kapasitesi içinde büyüdüğümüz esas planlama sorularından biridir. Antalya’nın su kaynakları, tarım toprakları, ormanları, kıyıları, doğal ve kültürel peyzajları sınırsız kaynaklar değildir.

Bu değerlerin korunması, Antalya’nın uzun vadeli ekonomik, toplumsal ve ekolojik varlığının temel koşuludur. Kentimizin geleceğine ilişkin kararların; ekolojik sınırlar, planlama bütünlüğü, bilimsel bilgi, kamu yararı ve gelecek kuşakların yaşam hakkı temelinde oluşturulması gerektiğini vurguluyoruz.

Antalya’dan COP31’e Ortak Çağrı

COP31’in Antalya’da gerçekleştirilecek olması, sempozyumda ortaya konulan bilimsel ve mesleki birikimin uluslararası iklim gündemiyle doğrudan ilişki kurması açısından önemli bir fırsattır.

Sempozyumun temel sonucu; iklim politikalarının kentler ve yapılı çevre üzerinde somut, ölçülebilir ve bağlayıcı karşılıklar üretmesi gerektiğidir. Planlama kararlarının ekolojik taşıma kapasitesine dayanması, iklim uyumunun yapı ve planlama mevzuatında zorunlu hale gelmesi, mevcut yapı stokunun dönüştürülmesi, doğal ve kültürel mirasın korunması, su ve enerji verimliliğinin güçlendirilmesi ve yerel yönetimlerin uygulama kapasitesinin artırılması COP31 sürecine Antalya’dan taşınması gereken temel başlıklardır.

COP31’in geçici bir görünürlük alanı olarak kalmaması; burada geliştirilecek taahhütlerin ulusal mevzuata, bölgesel planlama kararlarına, yerel yönetim politikalarına, finansman mekanizmalarına ve mesleki uygulamalara yansıması gerekmektedir. Antalya’nın iklim değişikliğine uyum konusunda örnek uygulamaların geliştirildiği, sonuçların izlendiği ve kamuoyuyla paylaşıldığı bir kent olması hedeflenmelidir.

Bu nedenle 5. Uluslararası Ekolojik Mimarlık ve Planlama Sempozyumu, COP31’e şu ortak fikri taşımaktadır: iklim hedefleri yapılı çevreye ilişkin kararların merkezine yerleştirilmeli; bilimsel bilgi, yerel deneyim, mesleki sorumluluk ve toplumsal katılım aynı uygulama çerçevesinde buluşturulmalıdır.

Sempozyumda ve sempozyuma giden panel serisinde ortaya çıkan ortak yaklaşım açıktır:

Ekolojik mimarlık, mimarlık ve planlamanın temel mesleki sorumluluk alanlarından biridir.

Geleceğin mimarlığı; bulunduğu yeri anlayan, doğayla birlikte çalışan, kaynakları dikkatle kullanan, mevcut olanın değerini gözeten, kültürel ve ekolojik hafızayı koruyan, bilimsel bilgiyle yerel deneyimi buluşturan ve iklim değişikliğine uyum sağlayabilen bir anlayış üzerine kurulmalıdır.

Bu yaklaşımda mimarlık yapının sınırlarında sona ermez. Sokak, mahalle, kent, kırsal alan, tarım toprağı, orman, kıyı, su havzası ve ekosistem aynı yaşam çevresinin parçalarıdır. İnsanların gündelik hayatı, kamusal alanların niteliği, biyolojik çeşitlilik ve tüm canlıların yaşam hakkı bu bütünün ayrılmaz bileşenleridir.

2005 yılında Antalya’da başlayan Uluslararası Ekolojik Mimarlık ve Planlama Sempozyumu yolculuğunun beşinci buluşması; bilimsel bilgi ile yerel deneyimi, geçmişin birikimi ile çağdaş teknolojileri, mimarlık ile doğayı ve kent ile toplulukları yeniden aynı zeminde buluşturmuştur.

Bu sempozyumdan çıkan ortak çağrı şudur:

Önce bulunduğumuz yeri anlamalıyız.

Doğanın sınırlarını gözetmeli, geçmişin bilgisinden öğrenmeli, mevcut olanın değerini korumalı ve geleceğin koşullarına bugünden hazırlanmalıyız.

Bilimsel bilgi, yerel deneyim ve toplumsal katılımla daha dirençli, adil ve yaşanabilir yaşam çevrelerini birlikte oluşturmalıyız.

İklim, miras ve toplulukların geleceği ortak bir bütündür.

Eko-Bütünlük, bu geleceği birlikte kurma sorumluluğudur.

5. Uluslararası Ekolojik Mimarlık ve Planlama Sempozyumu

Etiketler

Bir yanıt yazın